اگر هنگام غذا خوردن احساس می‌کنید غذا به‌راحتی پایین نمی‌رود، مجبور هستید چند بار برای بلع تلاش کنید، غذا در گلو یا پشت جناغ گیر میکند یا هنگام نوشیدن آب و خوردن غذا سرفه می‌کنید، ممکن است با اختلال بلع مواجه باشید.
اختلال بلع که در پزشکی با اصطلاح «دیسفاژی» (Dysphagia) شناخته می‌شود، صرفاً یک احساس ساده در گلو نیست؛ بلکه میتواند به دلایل مختلفی از مشکلات عضلانی و عصبی گرفته تا تنگی یا انسداد مسیر بلع ایجاد شود. به همین دلیل، اگر این مشکل تکرار شود یا ادامه پیدا کند، بهتر است علت آن توسط پزشک بررسی شود.
در این مقاله توضیح می‌دهیم اختلال بلع چیست، چه علائمی دارد، چه عواملی باعث آن می‌شوند، پزشک چگونه آن را تشخیص می‌دهد و عکس رنگی حلق و مری چه نقشی در بررسی این مشکل دارد.
اختلال بلع چیست؟
اختلال بلع به دشواری یا ناتوانی در عبور طبیعی غذا، مایعات یا حتی بزاق از دهان و حلق به سمت مری و معده گفته می‌شود.
فرایند بلع در ظاهر ساده به نظر می‌رسد، اما در واقع مجموعه‌ای پیچیده از حرکات هماهنگ دهان، زبان، حلق، حنجره و مری است. عضلات و اعصاب متعددی باید به‌صورت هماهنگ عمل کنند تا لقمه از دهان به حلق و سپس به مری منتقل شود.
هرگونه مشکل در این هماهنگی یا وجود مانع در مسیر میتواند باعث اختلال بلع شود.
گاهی فرد می‌گوید:
- «غذا در گلویم گیر میکند.»
- «احساس می‌کنم یک چیزی در گلویم مانده است.»
- «آب را که می‌خورم سرفه می‌کنم.»
- «غذا پایین نمی‌رود.»
- «برای پایین دادن لقمه مجبورم آب بخورم.»
این علائم می‌توانند نشانه‌های مختلفی داشته باشند و به همین دلیل تشخیص علت اختلال بلع فقط بر اساس احساس بیمار امکان‌پذیر نیست.
علائم اختلال بلع چیست؟
علائم اختلال بلع بسته به علت و محل درگیری متفاوت هستند. برخی افراد تنها با غذاهای جامد مشکل دارند، در حالی که برای بعضی دیگر حتی نوشیدن مایعات نیز دشوار می‌شود.
مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:
- احساس گیر کردن غذا در گلو یا قفسه سینه
- دشواری در شروع بلع
- سرفه یا خفگی هنگام غذا خوردن
- برگشت غذا یا مایعات به دهان یا بینی
- احساس باقی ماندن غذا در گلو
- درد هنگام بلع
- تغییر صدا یا خیس و گرفته شدن صدا بعد از نوشیدن
- نیاز به چند بار بلع برای پایین رفتن یک لقمه
- کاهش وزن بدون علت مشخص
- طولانی شدن غیرعادی زمان غذا خوردن
اگر این علائم به‌صورت مکرر اتفاق می‌افتند، بهتر است آنها را صرفاً به «سریع غذا خوردن» یا «خشکی گلو» نسبت ندهید.
اختلال بلع حلقی با اختلال بلع مری چه تفاوتی دارد؟
یکی از مهم‌ترین مراحل تشخیص اختلال بلع، مشخص کردن محل احتمالی مشکل است.
اختلال بلع دهانی ـ حلقی
در این نوع، مشکل معمولاً در شروع بلع ایجاد می‌شود. فرد ممکن است احساس کند نمی‌تواند لقمه را به‌درستی از دهان به حلق منتقل کند.
سرفه، خفگی، برگشت مایعات از بینی و تغییر صدا هنگام بلع می‌توانند از نشانه‌های آن باشند. این نوع اختلال ممکن است در بیماری‌های عصبی مانند سکته مغزی، پارکینسون و برخی بیماری‌های عصبی ـ عضلانی دیده شود.
اختلال بلع مری
در این حالت، بلع اولیه ممکن است طبیعی باشد اما فرد بعد از بلع احساس میکند غذا در گلو، پشت جناغ یا مسیر مری گیر کرده است.
تنگی مری، حلقه‌های مری، التهاب، برخی بیماری‌های حرکتی مری، آشالازی و بیماری‌های دیگر می‌توانند باعث اختلال بلع مری شوند.
نکته جالب این است که محل احساس گیر کردن غذا همیشه محل واقعی مشکل نیست. گاهی بیماری که در قسمت پایین مری قرار دارد، توسط بیمار به شکل گیر کردن غذا در ناحیه گلو احساس می‌شود.
چه عواملی باعث اختلال بلع می‌شوند؟
اختلال بلع علت واحدی ندارد و ممکن است در اثر مشکلات ساختاری یا عملکردی ایجاد شود.
برخی از مهم‌ترین علل عبارت‌اند از:
| علت | چگونه میتواند باعث اختلال بلع شود؟ |
| تنگی مری | کاهش قطر مسیر عبور غذا |
| رفلاکس معده | التهاب و در برخی موارد ایجاد تنگی در مری |
| آشالازی | اختلال در باز شدن اسفنکتر انتهای مری و حرکت طبیعی غذا |
| حلقه یا پرده مری | ایجاد مانع یا تنگی در مسیر |
| التهاب مری | تورم و تغییر عملکرد مری |
| بیماری‌های عصبی | اختلال در هماهنگی عضلات بلع |
| برخی تومورها | ایجاد انسداد یا فشار بر مسیر بلع |
| بیماری‌های حرکتی مری | اختلال در انقباض و انتقال غذا |
بنابراین، مشاهده اختلال بلع به‌تنهایی به معنای وجود یک بیماری خاص نیست و برای پیدا کردن علت، ارزیابی پزشکی لازم است.
آیا اختلال بلع خطرناک است؟
خود اختلال بلع یک علامت است و میزان اهمیت آن به علت زمینه‌ای بستگی دارد.
در برخی افراد، مشکل خفیف و مقطعی است؛ اما اختلال بلع مداوم میتواند عوارضی مانند کاهش وزن، کم‌آبی بدن و سوءتغذیه ایجاد کند. در افرادی که غذا یا مایعات وارد مسیر تنفسی می‌شود، خطر آسپیراسیون و عوارض ریوی نیز مطرح است.
بنابراین اگر اختلال بلع جدید، پیشرونده یا مداوم است، بهتر است توسط پزشک بررسی شود.
اگر فردی ناگهان دچار گیر کردن شدید غذا شود و نتواند حتی بزاق خود را ببلعد، این وضعیت میتواند اورژانسی باشد و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.
اختلال بلع چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص اختلال بلع معمولاً با صحبت با بیمار و معاینه شروع می‌شود. پزشک درباره زمان شروع علائم، نوع غذایی که باعث مشکل می‌شود، محل احساس گیر کردن غذا و وجود علائمی مانند سرفه، کاهش وزن یا برگشت غذا سؤال میکند.
پس از معاینه، بر اساس علائم ممکن است یکی یا چند مورد از بررسی‌های زیر درخواست شود:
- ارزیابی بالینی بلع
- عکس رنگی حلق و مری یا مطالعه ویدئوفلوروسکوپیک بلع
- عکس رنگی مری با ماده حاجب باریوم
- آندوسکوپی فوقانی
- مانومتری مری
- در برخی شرایط CT یا MRI
انتخاب آزمایش باید بر اساس نوع اختلال بلع و احتمال علت زمینه‌ای انجام شود.
آیا برای اختلال بلع عکس رنگی حلق و مری انجام می‌شود؟
بله، اما نوع دقیق تصویربرداری اهمیت دارد.
اگر پزشک به اختلال بلع دهانی ـ حلقی مشکوک باشد، یکی از بررسی‌های مهم، مطالعه ویدئوفلوروسکوپیک بلع (VFSS) یا همان Modified Barium Swallow است. در این بررسی، بیمار مقادیر مشخصی از مواد غذایی و مایعات حاوی باریوم را می‌بلعد و حرکت آنها به‌صورت زنده با تصویربرداری فلوروسکوپی ثبت می‌شود. این روش میتواند نحوه حرکت لقمه، هماهنگی ساختارهای بلع و احتمال ورود غذا یا مایع به راه هوایی را ارزیابی کند.
به همین دلیل، وقتی صحبت از اختلال بلع و بررسی عملکرد حلق و مسیر بلع است، اصطلاح «عکس رنگی حلق و مری» میتواند برای مخاطب قابل فهم باشد؛ اما از نظر پزشکی، نوع مطالعه و پروتکل تصویربرداری باید متناسب با مشکل بیمار انتخاب شود.
عکس رنگی حلق و مری چگونه انجام می‌شود؟
در مطالعه بلع با باریوم، بیمار در مقابل دستگاه تصویربرداری قرار می‌گیرد و طبق دستور پزشک یا کارشناس، مواد غذایی و مایعاتی با غلظت‌های مختلف را که حاوی ماده حاجب باریوم هستند می‌بلعد.
هم‌زمان، عبور این مواد از دهان، حلق و مری با فلوروسکوپی مشاهده و ثبت می‌شود.
این روش به پزشک اجازه می‌دهد به‌صورت پویا بررسی کند:
- بلع چگونه آغاز می‌شود.
- ماده حاجب چگونه از حلق عبور میکند.
- آیا غذا یا مایع وارد راه هوایی می‌شود یا خیر.
- آیا در مسیر بلع مانعی وجود دارد.
- آیا حرکت طبیعی مری دچار اختلال است.
- آیا باقی‌مانده ماده در حلق یا مری می‌ماند.
یکی از مزیت‌های مهم این روش این است که برخلاف تصویربرداری‌های ثابت، فرایند بلع را به شکل حرکتی و لحظه‌به‌لحظه بررسی میکند.
آیا عکس رنگی مری با عکس رنگی معده یکی است؟
خیر. این دو بررسی می‌توانند پروتکل و هدف متفاوتی داشته باشند.
عکس رنگی مری (Barium Esophagram) بیشتر برای بررسی ساختار و عبور ماده حاجب در مری استفاده می‌شود و میتواند در ارزیابی برخی تنگی‌ها، انسدادها و اختلالات حرکتی کمک‌کننده باشد.
در مقابل، عکس رنگی معده و دستگاه گوارش فوقانی دامنه وسیع‌تری دارد و علاوه بر مری، معده و گاهی ابتدای روده باریک را بررسی میکند.
بنابراین اگر بیمار صرفاً به دلیل اختلال بلع به پزشک مراجعه کرده باشد، نمی‌توان گفت همیشه «عکس رنگی معده» بهترین انتخاب است. بسته به محل و نوع مشکل، ممکن است عکس رنگی حلق و مری، عکس رنگی مری، آندوسکوپی یا آزمایش دیگری مناسب‌تر باشد.
آندوسکوپی در تشخیص اختلال بلع چه نقشی دارد؟
آندوسکوپی فوقانی یکی از روش‌های مهم بررسی اختلال بلع مری است. در این روش پزشک با استفاده از یک لوله انعطاف‌پذیر مجهز به دوربین، داخل مری، معده و دوازدهه را مشاهده میکند.
مزیت مهم آندوسکوپی این است که علاوه بر مشاهده مستقیم مخاط، امکان نمونهبرداری از بافت و در برخی موارد درمان مشکلاتی مانند تنگی را نیز فراهم میکند.
به همین دلیل، در بسیاری از مواردی که پزشک به بیماری ساختاری مری یا التهاب و ضایعات مخاطی مشکوک است، آندوسکوپی اهمیت زیادی دارد.
چه زمانی عکس رنگی حلق و مری انتخاب مناسبی است؟
اگر علائم بیمار بیشتر به مشکلات مرحله بلع در دهان و حلق مربوط باشد، مانند سرفه یا خفگی هنگام نوشیدن، دشواری در شروع بلع یا احتمال ورود مواد غذایی به راه هوایی، مطالعه ویدئوفلوروسکوپیک بلع میتواند اطلاعات ارزشمندی فراهم کند.
از طرف دیگر، اگر بیمار بیشتر احساس گیر کردن غذا پس از بلع دارد، پزشک ممکن است بررسی مری با آندوسکوپی یا عکس رنگی مری را بر اساس شرایط بیمار در نظر بگیرد.
بنابراین اختلال بلع یک عنوان کلی است و آزمایش مناسب باید متناسب با الگوی علائم انتخاب شود.
انجام بررسی اختلال بلع در کلینیک دکتر پورترکان اهواز
برای بررسی مشکلات بلع، کیفیت تصویربرداری و انتخاب پروتکل مناسب اهمیت زیادی دارد. کلینیک تصویربرداری دکتر پورترکان در اهواز خدمات تصویربرداری مرتبط با حلق، مری و دستگاه گوارش را با استفاده از تجهیزات تصویربرداری پیشرفته ارائه میکند.
در صورتی که پزشک برای بررسی اختلال بلع، عکس رنگی حلق و مری یا سایر مطالعات باریوم را تجویز کرده باشد، انجام تصویربرداری در یک مرکز مجهز و با رعایت دقیق پروتکل تصویربرداری میتواند به ثبت تصاویر با کیفیت و ارائه اطلاعات مناسب برای پزشک کمک کند.
البته انتخاب نوع تصویربرداری باید بر اساس تشخیص و درخواست پزشک انجام شود؛ زیرا همان‌طور که گفته شد، همه انواع اختلال بلع با یک آزمایش واحد بررسی نمی‌شوند.
اگر اختلال بلع داریم چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر مشکل بلع فقط یک‌بار و در شرایط خاص اتفاق افتاده باشد، لزوماً به معنای بیماری جدی نیست. اما در صورت تکرار یا تشدید علائم، بهتر است برای بررسی علت اقدام کنید.
مراجعه پزشکی بهخصوص در شرایط زیر اهمیت بیشتری دارد:
- اختلال بلع بهطور مداوم تکرار می‌شود.
- مشکل به‌مرور شدیدتر شده است.
- غذا مرتباً در گلو یا قفسه سینه گیر میکند.
- هنگام خوردن یا نوشیدن سرفه یا خفگی ایجاد می‌شود.
- کاهش وزن ناخواسته اتفاق افتاده است.
- درد هنگام بلع وجود دارد.
- غذا یا مایعات به بینی برمی‌گردد.
- صدای فرد بعد از بلع تغییر میکند.
تشخیص زودهنگام علت اختلال بلع میتواند از بروز عوارض و طولانی شدن روند درمان جلوگیری کند.
جمع‌بندی؛ برای اختلال بلع چه تصویربرداری انجام می‌شود؟
اختلال بلع میتواند ناشی از مشکلات مختلفی در دهان، حلق، مری، اعصاب یا عضلات باشد؛ بنابراین تشخیص آن تنها با یک آزمایش امکان‌پذیر نیست.
اگر مشکل بیمار در شروع بلع، سرفه، خفگی یا احتمال ورود غذا به راه هوایی باشد، مطالعه ویدئوفلوروسکوپیک بلع یا همان Modified Barium Swallow میتواند انتخاب بسیار مناسبی باشد. اگر مشکل بیشتر در مری و به شکل گیر کردن غذا پس از بلع باشد، پزشک ممکن است آندوسکوپی یا عکس رنگی مری را درخواست کند.
بنابراین اگر با اختلال بلع مواجه هستید، بهتر است به جای انتخاب خودسرانه یک روش تصویربرداری، ابتدا علت و محل احتمالی مشکل توسط پزشک مشخص شود. سپس بر اساس علائم و معاینه، مناسب‌ترین روش تشخیصی انتخاب خواهد شد.
«پرسش‌های پرتکرار»
۱. اختلال بلع چیست و آیا همیشه نشانه بیماری است؟
اختلال بلع یعنی دشواری در عبور غذا یا مایعات از دهان، حلق یا مری. همیشه نشانه بیماری جدی نیست، اما اگر مداوم، پیشرونده یا همراه با کاهش وزن، خفگی یا درد باشد، باید بررسی پزشکی انجام شود.
۲. آیا برای تشخیص اختلال بلع عکس رنگی حلق و مری لازم است؟
در برخی بیماران بله. بهخصوص زمانی که پزشک به مشکل در مرحله دهانی ـ حلقی بلع یا احتمال ورود غذا به راه هوایی مشکوک باشد، مطالعه ویدئوفلوروسکوپیک بلع میتواند اطلاعات مهمی ارائه دهد. نوع دقیق آزمایش باید بر اساس علائم بیمار انتخاب شود.
۳. عکس رنگی حلق و مری بهتر است یا آندوسکوپی؟
هیچکدام بهطور مطلق «بهتر» نیستند. عکس رنگی حلق و مری میتواند حرکت و عبور ماده حاجب را هنگام بلع نشان دهد، در حالی که آندوسکوپی امکان مشاهده مستقیم مخاط مری و نمونهبرداری را فراهم میکند. پزشک با توجه به علت احتمالی اختلال بلع روش مناسب را انتخاب میکند.
۴. آیا گیر کردن غذا در گلو همان اختلال بلع است؟
احساس گیر کردن غذا میتواند یکی از علائم اختلال بلع باشد، اما محل احساس گیر کردن همیشه محل واقعی مشکل نیست. حتی مشکلات بخشهای پایینتر مری ممکن است به شکل احساس گیر کردن در گلو تجربه شوند. به همین دلیل، در صورت تکرار این علامت، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.
