آیا تا به حال بعد از غذا خوردن دچار سوزش سر دل، برگشت اسید معده به گلو یا احساس فشار در قفسه سینه شده‌اید؟ این علائم ممکن است دلایل مختلفی داشته باشند، اما یکی از مشکلاتی که میتواند در بروز آن‌ها نقش داشته باشد، فتق هیاتال است. فتق هیاتال از مشکلات نسبتاً شایع دستگاه گوارش محسوب میشود و در بسیاری از افراد، بهخصوص در سنین بالاتر، ممکن است بدون علامت باشد.
اما فتق هیاتال دقیقاً چیست؟ چرا ایجاد میشود؟ آیا میتواند خطرناک باشد و چگونه می‌توان آن را تشخیص داد؟ یکی از روشهای تصویربرداری کاربردی برای بررسی این عارضه، عکس رنگی حلق و مری است که به پزشک امکان می‌دهد حرکت ماده حاجب در مری و محل اتصال آن به معده را بررسی کند. در ادامه با این عارضه و روشهای تشخیص آن بیشتر آشنا می‌شویم.
فتق هیاتال چیست؟
برای درک بهتر فتق هیاتال، ابتدا باید با ساختار دیافراگم آشنا شویم. دیافراگم عضله‌ای گنبدی‌شکل است که قفسه سینه را از حفره شکم جدا می‌کند و در فرایند تنفس نقش مهمی دارد. مری برای رسیدن به معده از یک دهانه طبیعی در دیافراگم عبور می‌کند که به آن هیاتوس یا سوراخ مری گفته میشود.
فتق هیاتال (Hiatal Hernia) زمانی اتفاق می‌افتد که بخشی از معده از طریق این دهانه به سمت بالا حرکت کند و وارد فضای قفسه سینه شود.
در حالت طبیعی، معده در زیر دیافراگم قرار دارد؛ اما در افراد مبتلا به فتق هیاتال، بخشی از معده از محل عبور مری به سمت بالا جابه‌جا میشود. این وضعیت میتواند عملکرد طبیعی ناحیه اتصال مری و معده را تحت تأثیر قرار دهد و احتمال برگشت اسید معده به مری را افزایش دهد.
البته همه افراد مبتلا به فتق هیاتال دچار علائم گوارشی نمیشوند. گاهی این عارضه به‌صورت اتفاقی و هنگام انجام تصویربرداری یا آندوسکوپی برای بررسی مشکل دیگری تشخیص داده میشود.
انواع فتق هیاتال کدام‌اند؟
فتق هیاتال بر اساس نحوه جابه‌جایی معده به چند نوع تقسیم میشود که دو نوع اصلی آن عبارت‌اند از:
۱. فتق هیاتال لغزشی (Sliding Hiatal Hernia)
این نوع، شایع‌ترین شکل فتق هیاتال است. در این حالت، محل اتصال مری به معده و بخش بالایی معده از طریق دهانه دیافراگم به سمت قفسه سینه حرکت می‌کنند.
این جابه‌جایی ممکن است با تغییر وضعیت بدن یا شرایط مختلف، مانند افزایش فشار داخل شکم، تغییر کند. فتق هیاتال لغزشی در بسیاری از افراد علامت خاصی ایجاد نمی‌کند، اما میتواند با رفلاکس معده و سوزش سر دل همراه باشد.
۲. فتق هیاتال پاراازوفاژیال (Paraesophageal Hernia)
در این نوع، بخشی از معده در کنار مری و از طریق دهانه دیافراگم وارد قفسه سینه میشود، درحالی‌که محل اتصال مری و معده ممکن است در موقعیت طبیعی خود باقی بماند.
فتق پاراازوفاژیال نسبت به نوع لغزشی کمتر شایع است، اما در برخی موارد میتواند عوارض جدی‌تری ایجاد کند؛ زیرا احتمال گیر افتادن یا اختلال در خونرسانی به قسمت جابه‌جا شده معده وجود دارد. به همین دلیل، تشخیص و پیگیری آن اهمیت زیادی دارد.
علت فتق هیاتال چیست؟
فتق هیاتال معمولاً زمانی ایجاد میشود که بافت‌های نگهدارنده اطراف دهانه مری در دیافراگم ضعیف یا کشیده شوند. در بسیاری از افراد نمی‌توان یک علت مشخص برای بروز آن تعیین کرد، اما برخی عوامل احتمال ایجاد این عارضه را افزایش می‌دهند:
- افزایش سن: با بالا رفتن سن، بافت‌های عضلانی و نگهدارنده ممکن است ضعیف‌تر شوند.
- اضافه‌وزن و چاقی: افزایش فشار داخل شکم میتواند زمینه‌ساز جابه‌جایی بخشی از معده به سمت قفسه سینه شود.
- بارداری: تغییرات بدن و افزایش فشار داخل شکم در دوران بارداری ممکن است در بروز یا تشدید این مشکل نقش داشته باشد.
- سرفه‌های مزمن: سرفه‌های شدید و مکرر می‌توانند فشار واردشده به ناحیه شکم و دیافراگم را افزایش دهند.
- یبوست و زور زدن هنگام دفع: افزایش مکرر فشار داخل شکم یکی از عوامل مؤثر در ایجاد فتق هیاتال است.
- بلند کردن اجسام سنگین: فعالیت‌هایی که با افزایش ناگهانی فشار داخل شکم همراه هستند، ممکن است در افراد مستعد نقش داشته باشند.
- ضعف مادرزادی یا آسیب‌های قبلی: برخی افراد از ابتدا دهانه بزرگ‌تری در دیافراگم دارند یا پس از آسیب و جراحی در این ناحیه مستعد ابتلا می‌شوند.
نکته مهم این است که وجود یک یا چند عامل خطر به معنی ابتلای قطعی به فتق هیاتال نیست. تشخیص این عارضه به بررسی پزشکی و در صورت نیاز انجام آزمایش‌های تشخیصی احتیاج دارد.
علائم فتق هیاتال چیست؟
علائم فتق هیاتال به اندازه، نوع و شرایط آن بستگی دارد. بسیاری از افراد مبتلا به فتقهای کوچک هیچ نشانه‌ای ندارند؛ اما در برخی بیماران، بهخصوص در صورت همراهی با رفلاکس معده، علائم گوارشی ظاهر می‌شوند.
مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:
- سوزش سر دل: احساس سوزش در پشت استخوان جناغ که ممکن است بعد از غذا خوردن یا هنگام دراز کشیدن تشدید شود.
- رفلاکس معده: برگشت اسید یا محتویات معده به مری و گاهی تا داخل دهان.
- دشواری در بلع: احساس گیر کردن غذا هنگام عبور از مری یا نیاز به تلاش بیشتر برای بلعیدن.
- درد قفسه سینه یا قسمت بالای شکم: ممکن است به‌صورت فشار، ناراحتی یا درد احساس شود.
- نفخ و احساس پری معده: بهخصوص بعد از صرف غذا.
- آروغ زدن و برگشت غذا: برخی افراد احساس می‌کنند غذا یا مایعات دوباره به سمت گلو برمی‌گردند.
- تهوع: در بعضی بیماران ممکن است همراه با سایر علائم گوارشی دیده شود.
توجه داشته باشید که درد قفسه سینه همیشه به فتق هیاتال یا رفلاکس مربوط نیست. اگر درد قفسه سینه شدید، ناگهانی یا همراه با تنگی نفس، تعریق یا ضعف است، باید فوراً از نظر مشکلات قلبی و سایر علل اورژانسی بررسی شود.
آیا فتق هیاتال خطرناک است؟
در بیشتر موارد، فتق هیاتال بهخصوص اگر کوچک و بدون علامت باشد، خطر جدی ایجاد نمی‌کند و ممکن است حتی نیازی به درمان اختصاصی نداشته باشد.
بااین‌حال، فتقهای بزرگ یا برخی انواع خاص آن می‌توانند مشکلاتی ایجاد کنند. برای مثال، برگشت مکرر اسید معده به مری ممکن است باعث التهاب مری، زخم یا در طول زمان تنگی مری شود. در موارد نادر، به‌ویژه در فتق پاراازوفاژیال، ممکن است بخشی از معده در محل فتق گیر بیفتد یا خونرسانی آن مختل شود.
علائمی مانند درد شدید و ناگهانی قفسه سینه یا بالای شکم، استفراغ مکرر، ناتوانی در بلع یا استفراغ خونی نیازمند ارزیابی فوری پزشکی هستند.
بنابراین نمی‌توان گفت تمام موارد فتق هیاتال خطرناک هستند یا همه آن‌ها به جراحی نیاز دارند. نوع فتق، اندازه آن، شدت علائم و احتمال بروز عوارض در تصمیم‌گیری پزشک اهمیت دارند.
فتق هیاتال چگونه تشخیص داده میشود؟
برای تشخیص فتق هیاتال، پزشک ابتدا درباره علائم، سابقه بیماری‌های گوارشی و شرایط بیمار سؤال می‌کند. سپس با توجه به وضعیت فرد، ممکن است یک یا چند روش تشخیصی را تجویز کند.
مهم‌ترین روشهای تشخیص عبارت‌اند از:
۱. عکس رنگی حلق و مری (Barium Swallow)
یکی از روشهای مهم و کاربردی برای بررسی فتق هیاتال، عکس رنگی حلق و مری یا بلع باریم است. در این روش، بیمار مقدار مشخصی از ماده حاجب خوراکی، معمولاً حاوی باریم، را می‌نوشد. این ماده سطح داخلی مری و بخش‌هایی از دستگاه گوارش فوقانی را پوشش می‌دهد و باعث میشود ساختار آن‌ها در تصاویر اشعه ایکس بهتر دیده شود.
در طول تصویربرداری، پزشک و رادیولوژیست می‌توانند حرکت ماده حاجب را از حلق به مری و سپس به سمت معده دنبال کنند. همچنین محل اتصال مری و معده، شکل مری و نحوه قرارگیری بخش بالایی معده نسبت به دیافراگم بررسی میشود.
عکس رنگی حلق و مری چه نقشی در تشخیص فتق هیاتال دارد؟
این تصویربرداری میتواند به شناسایی جابه‌جایی بخشی از معده به داخل قفسه سینه کمک کند. همچنین در صورت وجود مشکلاتی مانند اختلال در عبور ماده حاجب، تنگی یا برخی تغییرات ساختاری مری، اطلاعات ارزشمندی در اختیار پزشک قرار می‌دهد.
یکی از مزیت‌های این روش آن است که فقط به نمایش یک تصویر ثابت محدود نمی‌شود؛ بلکه با استفاده از فلوروسکوپی، حرکت ماده حاجب در زمان بلع نیز قابل مشاهده است. به همین دلیل، عکس رنگی حلق و مری میتواند در کنار سایر بررسی‌ها به تشخیص دقیق‌تر فتق هیاتال کمک کند.
البته انتخاب نوع تصویربرداری به علائم و تشخیص احتمالی پزشک بستگی دارد و نتیجه آن باید توسط پزشک متخصص تفسیر شود.
۲. آندوسکوپی دستگاه گوارش فوقانی
در آندوسکوپی، لوله‌ای باریک و انعطاف‌پذیر که در انتهای آن دوربین قرار دارد، از طریق دهان وارد مری و معده میشود. پزشک با مشاهده مستقیم سطح داخلی این اندام‌ها میتواند وجود التهاب، زخم، آسیب ناشی از رفلاکس و برخی نشانه‌های فتق هیاتال را بررسی کند.
۳. مانومتری مری
مانومتری برای اندازه‌گیری فشار و هماهنگی انقباضات عضلات مری انجام میشود. این آزمایش به‌ویژه زمانی کاربرد دارد که پزشک بخواهد عملکرد حرکتی مری را ارزیابی کند یا بیمار در مرحله بررسی پیش از جراحی قرار داشته باشد.
در برخی شرایط ممکن است آزمایش‌های دیگری مانند پایش اسیدیته مری نیز برای بررسی رفلاکس تجویز شوند.
درمان فتق هیاتال چگونه انجام میشود؟
روش درمان به نوع فتق، اندازه آن و شدت علائم بستگی دارد. اگر فتق کوچک باشد و علامتی ایجاد نکند، ممکن است فقط پیگیری پزشکی کافی باشد.
در افرادی که فتق هیاتال با رفلاکس و سوزش سر دل همراه است، پزشک ممکن است تغییر سبک زندگی و داروهای کنترل‌کننده اسید معده را توصیه کند.
برخی اقدامات مفید عبارت‌اند از:
- مصرف وعده‌های غذایی کوچک‌تر به‌جای وعده‌های حجیم
- خودداری از دراز کشیدن تا حدود ۳ ساعت پس از غذا
- کاهش وزن در صورت اضافه‌وزن
- شناسایی و محدود کردن غذاهایی که علائم رفلاکس را تشدید می‌کنند
- بالا آوردن قسمت بالایی تخت هنگام خواب در صورت وجود رفلاکس شبانه
- پرهیز از لباس‌های بسیار تنگ در ناحیه شکم
اگر علائم شدید باشند، درمان دارویی مؤثر نباشد یا فتق از نوعی باشد که خطر عوارض جدی دارد، پزشک ممکن است جراحی را پیشنهاد کند. تصمیم درباره جراحی باید بر اساس ارزیابی کامل شرایط بیمار گرفته شود.
عکس رنگی حلق و مری در اهواز؛ مراجعه به مرکز دکتر پورترکان
اگر در اهواز زندگی می‌کنید و پزشک برای بررسی مشکلاتی مانند فتق هیاتال، اختلال بلع یا تغییرات ساختاری مری، عکس رنگی حلق و مری را تجویز کرده است، انتخاب یک مرکز تخصصی تصویربرداری اهمیت زیادی دارد.
مرکز رادیولوژی و سونوگرافی دکتر پورترکان در اهواز، به‌صورت تخصصی در زمینه خدمات تصویربرداری پزشکی فعالیت می‌کند. این مرکز با بهره‌گیری از تجهیزات پیشرفته تصویربرداری و همکاری پزشکان متخصص و باتجربه، خدمات رادیولوژی و بررسی‌های تشخیصی را ارائه می‌دهد.
برای انجام عکس رنگی حلق و مری و بررسی وضعیت مری و بخش ابتدایی دستگاه گوارش، می‌توانید در صورت سکونت در اهواز به کلینیک دکتر پورترکان مراجعه کنید و درباره شرایط انجام تصویربرداری و آمادگی‌های لازم پیش از آزمایش اطلاعات بگیرید.
تشخیص دقیق فتق هیاتال و انتخاب روش درمان مناسب، به بررسی مجموعه علائم و نتایج آزمایش‌های بیمار وابسته است. بنابراین اگر علائمی مانند رفلاکس مکرر، سوزش سر دل یا دشواری در بلع دارید، بهتر است برای ارزیابی و انتخاب روش تشخیصی مناسب با پزشک مشورت کنید.
«پرسش‌های پرتکرار»
۱. آیا فتق هیاتال باعث رفلاکس معده میشود؟
بله، فتق هیاتال میتواند عملکرد ناحیه اتصال مری و معده را تحت تأثیر قرار دهد و احتمال برگشت اسید معده به مری را افزایش دهد. البته همه افراد مبتلا به فتق هیاتال دچار رفلاکس نمیشوند.
۲. آیا فتق هیاتال با عکس رنگی حلق و مری مشخص میشود؟
بله. عکس رنگی حلق و مری یکی از روشهای تصویربرداری برای تشخیص و بررسی فتق هیاتال است. در این روش، عبور ماده حاجب و محل قرارگیری معده نسبت به دیافراگم بررسی میشود.
۳. آیا فتق هیاتال بدون جراحی درمان میشود؟
بسیاری از افراد مبتلا به فتق هیاتال، بهخصوص در موارد کوچک و بدون عارضه، به جراحی نیاز ندارند. کنترل رفلاکس با اصلاح سبک زندگی و در صورت لزوم مصرف دارو میتواند به کاهش علائم کمک کند. در موارد خاص، جراحی ضروری میشود.
۴. آیا فتق هیاتال خطرناک است؟
بیشتر فتقهای هیاتال کوچک خطر جدی ایجاد نمیکنند؛ اما فتقهای بزرگ یا پاراازوفاژیال ممکن است با عوارضی مانند گیر افتادن معده یا اختلال خونرسانی همراه شوند. به همین دلیل، تشخیص نوع فتق و پیگیری آن اهمیت دارد.
